HAŞIM TƏRLAN
Esmira Fuad Şükürova
(1923)
Həyatı. Mir Haşım Həsənzadə (Haşım Tərlan) 1923-cü ildə Bakıda cənublu fəhlə ailəsində doğulmuşdur. Uşaqlığı bu qaynar şəhərin qoynunda keçmiş, orta təhsilini də Bakıdakı 10 saylı orta məktəbdə almışdır. Kiçik yaşlarından şeirə-sənətə maraq göstərmişdir. Oktyabr inqilabının 20-ci ildönümü münasibətilə  10 saylı orta məktəbdə keçiriləcək tədbirə hazırlıq işləri görülür. O isə «deyəsən, özünü sınamağın vaxtı çatdı»,- deyə elə hey düşünür və bu düşüncələr içərisində də ilk misraları yan-yana düzür, uşaq həvəsilə mahiyyətini dərindən dərk etmədiyi o «şanlı gün»ü mədh edirdi: 
Oktyabr gəlir, şanlı gün gəlir, 
Əməkçi dünyası bayram eyləyir...
Oyandı təbiət, güldü kainat, 
O gündən başlandı bu gözəl həyat... 
Ədəbiyyat müəllimi Qılman İlkinin tövsiyəsi ilə tədbirdə oxuduğu bu ilk şeir ona uğur gətirir və elə müəlliminin istəyilə də şeiri Yazıçılar İttifaqına aparır. Yazıçılar İttifaqının o vaxtkı sədri böyük Səməd Vurğun onu gülərüzlə qarşılayır və şeiri “Azərbaycan pioneri” jurnalında dərc etdirməyi qərara alır. Lakin gənc və yeniyetmə qələm sahiblərinə xüsusi diqqət və qayğı ilə yanaşan görkəmli söz ustadı balaca Haşımdan dəyərli məsləhətlərini də əsirgəmir: «Oğlum, yaxşı şeir yazmaq, yaxşı şair olmaq üçün çoxlu oxumaq lazımdır». 
Xalq şairi Səməd Vurğunun köməyi ilə ”Oktyabr gəlir” şeiri «Pioner» jurnalında çap olunur. İlk şeirinin jurnalda dərc olunduğunu gördükdə isə sevincdən gözləri dolur. Bundan sonra Qılman İlkin şagirdinin o zaman Bakıda nəşr olunan bəzi mətbuat orqanları ilə əməkdaşlığına da şərait yaradır... Mir Haşım Həsənzadə Sovet Azərbaycanındakı həyatından məmnun idi, qayğısız uşaqlıq çağlarını, şairlik əzabının bəxş elədiyi ilk sevinc, fərəh duyğularını yaşayırdı. Poeziya aləminin tərlanı olacağını düşündüyündən “Tərlan” təxəllüsünü də götürmüşdü...
Təəssüf ki, bu xoş günlər uzun çəkmir, ölkədə tuthatut, təqib və sürgünlər başlanır. Sovet təbəəliyini qəbul etməyənlərlə daha sərt davranılır, onları tutub İrana yatab göndərirdilər. Haşım Tərlanın atası da əslən Güney Azərbaycandan idi və sovet vətəndaşlığını qəbul etmirdi. O, ələ keçməmək üçün bir müddət gizlənir, ara sakitləşəndən sonra isə ailəsi ilə birlikdə İran tərəfə keçir. Əslində 1938-ci ildə bütün İranlı mühacirlər kimi, 15 yaşlı yeniyetmə Haşımın ailəsi də İrana məcburi köçürüldü. Bununla da onun keşməkeşli ömrünün ikinci mərhələsi başlayır. Doğma məktəbdən, sevimli müəllimlərindən və sinif yoldaşlarından ayrılmaq zorunda qalan  gələcəyin şairi qarşıda həyatın hələ neçə-neçə sərt sınaqlarından keçəcəkdi. Bəlli səbəblər üzündən o, ata-baba yurdunda-Sərab mahalındakı  Zəngioba-Zəngilabadda, ümumiyyətlə Güney Azərbaycanda təhsil ala bilmir. Haşım Tərlan sonralar İrana köçürüldükləri o qorxulu günləri xatırlayaraq yazırdı: «Bir gecə yenə bizə gəlmişdilər. Onlardan biri mənim paltarlarımla birgə divardan asdığım pioner qalstu-kumu görüb: «Pioner yalan danışar?» - deyə soruşdu. Mən isə: «Yox!» cavabını verdim. O da sözünə davam edib dedi: - Onda de görüm atan hardadır? – Mənim cavabım yenə də qısa oldu: «Bilmirəm!” Ancaq biz həqiqətən onun harada gizləndiyindən xəbərsizdik». 
	Zəngiloba Haşım Tərlanın gələcək taleyində mühüm rol oynayır. Şəhər həyatına alışmış yeniyetmə indi kənd mühitinə öyrəşməli, işləməli, ağır güzəran keçirən ailəsinə yardım etməli idi. Onun üçün ailəyə yardım göstərməyin yeganə yolu isə qoyun-quzu sürüsünü naxıra aparmaq, gün batanadək otarmaqdan ibarət idi. İnsan həyatında bəzən ötəri, bəzən də əbədi iz buraxan uşaqlıq sevgisini, ilk sevgini də Haşım Tərlan elə burada, naxırçılıq edərkən «dadmışdı». 
Zəngilobada üç il çobanlıq edən Tərlanın ən böyük arzusu Tehrana getmək, oxuyub mükəmməl təhsil almaq idi. Bunun üçün də gənc Haşım Tehrana getməli olur. Lakin mühacir olduqları üçün burada da ona orta və ali məktəblərə daxil olub oxumağa icazə verilmir. O, Tehranda işə düzəlir, bir müddət nəccar (dülgər, xarrat) işləyir, daha sonra köynəktikmə karxanasına daxil olur. Ancaq şəhərdəki qaynar ədəbi mühit qarşısında sanki yeni üfüqlər açır. Həyata yeni gözlə baxmağa başlayır, oxumaq, çoxlu bilgilər almaq ən birinci məqsədinə, amalına çevrilir. 
1942-zi ildən etibarən Təbrizdə ana dilində çıxmağa başlayan «Vətən yolunda» qəzeti hələ Tehranda yaşamaqda olan gənc şairi son dərəcə sevindirir. O, yazdığı şeirləri qəzetə göndərir və çox keçmədən özü də Təbrizə gəlir. Bir qədər sonra qəzetin nəzdində yaranan «Şairlər məclisi» Haşım Tərlanın yaradıcılığına istiqamət verir, yeni məcraya salır. O,  «Vətən yolunda» qəzeti redaksiyası və ədəbi ictimaiyyətlə sıx əlaqəyə girir. 
Ümumiyyətlə, 1941-46-ci illər şairin yaradıcılığının çiçəklənmə dövrüdür. Bu illərdə onun şeirləri həm ideya-məzmun, həm də forma etibarilə yetkinləşir. “Milli Hökumətin məğlubiyyətindən sonra Haşım Tərlan bir müddət həbsə alınır və sürgün olunur”. 1949-50-ci illərdə ölkədə gedən ictimai-siyasi proseslər isə Tehranda yaşayan Azərbaycanlı yazıçı və şairlərə «Azərbaycan cəmiyyəti»ni yaratmaq imkanı verir. Cəmiyyətin yaranmasında yaxından iştirak edən Haşım Tərlan ədəbi məclislərdə yenə də öz  şeirləri ilə çıxış edir, “ədəbi fəaliyyətini gah gizli, gah da açıq şəkildə davam etdirir”. Ancaq bu nəfəsliyin də ömrü uzun olmur. Çox keçmədən cəmiyyətin binası şovinist rejimin quldur məmurları tərəfindən dağıdılır. Cəmiyyətin üzvləri təqib və olmazın əzab-əziyyətlərə məruz qalırlar. “1964-cü ildən etibarən Haşım Tərlan doktor Salamullah Cavidin “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə dəvət olunur. Məclisin iclaslarında fəal iştirak edir. Nəhayət, 1979-cu ildə İranda baş verən inqilab, şahlıq rejiminin devrilməsi və Amerika imperializminin vətənindən qovulması H.Tərlanın yaradıcılığına təkan verir, yeni ilhamla daha inqilabi şeirlər yazmağa başlayır” .  
Haşım Tərlan Tehranda yaşayır, Piruzi məhəlləsində kiçik bir dükanda çalışır və ədəbi yaradıcılığını davam etdirir. Vətəndaş şair hələ də Təbrizdə ana dilində məktəbin yoxluğundan gileyli, narahatdır. Azərbaycan türklərini bir millət kimi deyil, bir tayfa səviyyəsində görüb qəbul edənlərə İran İslam Respublikası Konstitusiyasının 15-ci maddəsinin 35 ildən bəri mövcudluğunu, lakin ona əməl olunmadı-ğını xatırlatmaqdan yorulmur, bu missiyasından bircə an da geri çəkilmir. İxtiyar çağlarında da qələmi əlindən qoymayan şair son vaxtlar Tehranda Azərbaycan yazıçılarının kitablarından ibarət mərkəz yaratmaq, o taylı ədiblərin əsərlərinin bu tayda yayılmasını və təbliğini təşkil etmək əzmindədir. Öz taleyində bir millətin faciəsini yaşayan 90 yaşlı şair bu günədək qələmi əlindən yerə qoymamışdır. 
Tədqiqi. Haşım Tərlanın həyat və yaradıcılığından çağımızın tanınmış ədəbi simaları Gəncəli Səbahi, Qulamrza Budaği, Aqşin Ağkəmərli, M.E.Ağdaşlı, S.Nəbioğlu və b. tədqiqatçılar bəhs etmiş, dəyərli fikirlər söyləmişlər. Şahlıq üsuli-idarəsinin süqutundan bir il sonra, 1979-cu ildə şairin «Alovlu şerlər» adlı ilk kitabı Gəncəli Sabahinin Haşım Tərlan yaradıcılığının hərtərəfli təhlilini apardığı geniş və əhatəli “Mübariz şair” adlı müqəddiməsi ilə işıq üzü görmüşdür. Güney şairlərinin əksəriyyətinin özünə unudulmaz müəllim saydıqları istedadlı nasir və ədəbiyyat tədqiqatçısı Gəncəli Sabahi şairi dönməz əqidəli bir insan, mübariz, inqilabi ruhlu şeirlər müəllifi kimi təqdir etmişdir.
  Şairin şeir və poemalarının da yer aldığı “Durnalar gələndə” kitabındakı “Əqidə şairi” giriş məqaləsində ədəbiyyat bilicisi, tədqiqatçı Qulamrza Budaği onu məhz əqidəli, iradəli şair, yaradıcılığı ilə şəxsiyyəti bir-birini tamamlayan şəxsiyyət kimi təqdim edir: “Haşım Tərlanın şerləri də özü kimidir: səmimi, kövrək və nisgilli. Onun yaradıcılığı ilə şəxsiyyəti arasında heç bir ziddiyyət yoxdur. Şeirləri ilə şəxsiyyəti tam vəhdət təşkil edir. Bu mənada Haşım Tərlan xoşbəxt şairdir. Haşım Tərlanın altmış beş yaşlı şerinin ən mühüm məziyyəti, onu xarakterizə edən mühüm cəhət onun sadəliyi, təbiiliyidir. Böyük ideyalarda bulanmaq, sənət güzgüsündə fiqur tutmaq Haşım Tərlan şerinə yaddır. Riyasız-lığı, çörək və duz müqəddəsliyini andıran şairin neçə il öncə yazdığı «Oxu şerim» adlı şeri onun altmış beş illik yaradıcılığının proqramı kimi səslənir”. M.E Ağdaşlı ”Susmaq bilməyən şair” məqaləsində Haşım Tərlanın yaradıcılığında diqqət çəkən bir sıra mətləblərə aydınlıq gətirməklə bərabər, onun bir ağsaqqal, uzun illərin təcrübəsinə malik qələm adamı kimi daim gənclərlə görüşdüyünü, faydalı məsləhətlərini onlardan əsirgəmədiyini, arxa, dayaq durduğunu, qəlbi kimi evinin də qapısını daim yaradıcı gənclərin üzünə açdığını yazır: “Haşım Tərlan ruhən cavandır. O həmişə cavanlar-la ünsiyyət saxlayır. Şairin romantikası özünəməxsus bədii ifadələrlə elə zəngin, elə dolğun və mənalıdır ki, oxucu məcburən özündən asılı olmayaraq düşünməyə, varlığı seyr etməyə başlayır.”  Şairin “Səməd diridir” sərlövhəli şerindəki:
Yollara,
Baxıram ilan tək dolanır gedir
Axaraq dırmaşır qayalıqlara
Başında buludlar qalanır gedir, -
bəndini isə əsl romantik peyzaj nümunəsi kimi dəyərləndirən tədqiqatçı M.E Ağdaşlı yazır: «Haşım Tərlan təbiətən nikbin, vətənpərvər və mübariz şairdir. Ömrünün bütün mərhələlərində qələminin ötdüyü nəğmələrin başlıca nəqəratını Vətəninə və xalqa məhəbbət, doğma dilinə sədaqət, zəhmət adamına rəğbət, xalqın maddi və mənəvi sərvətlərinə xor baxanlara səngimək bilməyən nifrət, gələcəyə sarsılmaz inam, bir də, əlbəttə, Vətənin taleyini həmişə günəşli görmək idealı təşkil etmişdir. Haşım Tərlanın yaratdığı əsərlər yaşadığı illərdə cəmiyyətin fəal və vətənpərvər qüvvələrinin həyat salnaməsidir.” 
          Yaradıcılığı. Haşım Tərlanın yaradıcılığı çoxcəhətli və zəngindir. Ümumən şairin yaradıcılığına xas olan fikir yığcamlığı, lakoniklik, kövrək duyğuların poetik təcəssümü, psixoloji-məntiqi vurğu oxucunu düşündürür, ictimai ideal ün plana çəkilir, mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər xarakterizə edilir.
Haşım Tərlan klassik türk və fars şeiri ənənələrini yaradıclıqla mənimsəyərək eşq-məhəbbəti, həyatı və yaşamı, dünyanın zövq və işrətini ən mükəmməl şəkildə ifadə edən qəzəllər də yazmışdır. Cənub şairlərinin bir-birindən gözəl, bitkin, mükəmməl qəzəllər yazmalarının başlıca səbəblərindən biri onların klassik poeziyanı dərindən mənimsəmələridir. Əruz vəzninin qəliblərini, bəhrlərini bu bilgilərin və davamlı mütaliənin əsasında mənimsəyən şair uzun illərdən bəri İranda və Cənubi Azərbaycanda Allahın kölgəsi - Yer üzündəki Allah sandıqları şahın və onun idarə etdiyi zülm səltənətinin sonunun çatdığını, qorxaq və səbatsız şahın xalqın növbəti etiraz dalğasından təşvişə düşərək xarici havadarlarının qoltuğuna sığınmasını kəskin sarkazm duyulan “Qaçır a…”, “Şah gedər oldu”, “Görürəm (Məhəmməd Rza şahın dilindən)” və s. əruz vəznində yazdığı satirik şeirlərində kəskin tənqid atəşinə tutur və ifşa hədəfinə çevirir. 
Ustad Şəhriyarın «Şatır oğlan» şeirinə yazdığı satirik ruhlu nəzirə də onun mükəmməl qəzəllərin-dəndir. Şəhriyarın bundan sonra da odlu-alovlu, düşmənlərin gözünə ox olub sancılan əsərlər yazmasını arzulayır, şairin büyüklüyünü, ədəbi dilin çiçək açmasında, inkişafında göstərdiyi misilsiz xidmətləri qürurla vəsf edir. Eyni zamanda gül yanaqları vəsf edən şairləri «boğulan səslərimiz»i, şeirimizi «İsrafilin şeypuru» tək dilləndirməyə» çağırır: 
Odlu yaz, tülküsifətlər çoxalıb İranda,
Qəlbimiz odlu sözünlə qalanıb təllənsin. 
Yaz, kəlamın ox olub sancıla düşmən gözünə,
Vətənin bəlkə saralmış yanağı güllənsin.
Əldə Şəmşirinə bax irticanın, gör nə deyir,
Hər kimin həqq deməyə cürəti var, dillənsin.
İrticanın ağır məngənəsində boğulanda da əsl vətəndaşlıq mövqeyindən geri durmayan, vətənini, Ana torpağı, xalqını, Ana dilini ürəkdən sevən şairin gücü qələmində, yazdığı əsərlərdə təzahür edir. 
1940-çı illərdə iki min beş yüz illik şahlıq rejiminə qarşı kütləvi üsyan dalğaları coşur, nəticədə 1945-46-cı illər inqilabı baş verir. Inqilab şairi ruhlandırır və xalq hərəkatındanşövqə gələn ürəyinin əsl ilham mənbəyi olur. “Mən tufanlar qucağında doğulmuşam, Mən üsyanam, əzəlindən budur peşəm” deyən üsyankar şair böyük sevinc hissləri yaşayır, hərəkatın amal və məqsədini tərənnüm edən “Qalibiyyət bayramı”, “Vətən”, “Şah gedər oldu”, “Mənimdir”, “Azərbaycan əncüməninə”, “Görürəm”, “Dədə Qorqud” və s. kimi şeirlər yazır. İrandakı mövcud durumu, yenə də al-qanlar içində çalxalandığını, tufanlar, qasırğalar içində olsa da xalqın taleyinin üzünə gülməsini-Vətən səmasında inqilab günəşinin doğmasını,“Andımız qəhrəmanlıq, vicdanımız tərtəmiz, qanadımız inqilab, məqsədimiz azadlıq” deyərək şahlar məzarlığında azad həyat qurmağa durmadan can atan xalqının çabalarını alqışlayır. Rza şahın inqilabdan təşvişə düşərək ölkədən qaçmasını, onun məmləkətin var-dövlətini, sərvətini hərraca qoyan, tar-mar edən fərasətsiz nazir və əyanlarının dərbədər olmasına rişxənd edir, şahın xalqın əleyhinə yürüt-düyü yarıtmaz siyasəti kəskin tənqid edir:

			Qoymuşam Məmdəli tək hərraca İran, ay alan,
			Öz əlimlə bu vətən olsa da viran, ay alan!
			Öz malımdır elədim qiyməti ərzan, ay alan,
			Basa-bas salma dadaş, cinsi firavan görürəm,
			Əldə dollar dayanıb Amerika, alman görürəm.

Qələbə ilə başa çatmış milli-azadlıq uğrunda xalq hərəkatına, Milli Hökumətə, xalqın istiqlalı uğrunda həlak olan fədailərə, milli qəhrəmanlara əksər Gğney şairləri kimi Haşım Tərlan da şeir yazmış, onları məhəbbətlə vəsf etmiş, Seyid Cəfər Pişəvərinin, Fridun İbrahiminin, Səməd Behrənginin, elin igid qızı Mərziyənin, Zeynəb Paşanın, Şahsevən qızı Səriyyənin işıqlı obrazlarını yaratmış və onların könüllər-də əbədi yaşayacağına, şərəfli mübarizə yolunun gələcək nəsillər üçün bir örnək olacağına əminliyini göstərmişdir. 
«Oxu şerim» isə şairin sadə, səmimi bir insan, düzü-düz, əyrini-əyri görən və gördüklərini bədii-poetik bizimdə yazan bir sənətkar olduğunu aydın şəkildə təcəssüm etdirir. Qələmə aldığı şeirlərin zəif, ya güclü olmasından asılı olmayaraq duyğu və düşüncələrini, iç dünyasında yaşatdıqlarını Oxu, şerim! Şeriyyətə ülviyyəti toxu şerim! Uğurlusan, uğursuzsan, mənimsən sən! Ya atəşsən, ya da buzsan, mənimsən sən! Dedim zəfər bayrağı tək açıl, açıl! Gözəllərə şəfəq kimi saçıl, saçıl! Cahan dönsə, könül dönməz bu sevdadan, Dilək çağlar, yanar, sönməz bu sevdadan, yazır.
Haşım Tərlan Azərbaycan poeziyasında təməlini M.P.Vaqifin qoyduğu ilk realist üslubu inkişaf etdirərək zirvələrə zatdıran M.Ə.Sabirin, M.Möcüzün, B.A.Hammalın, daha sonra Səhəndin, Sahirin və b. ənənələrini uğurla davam etdirən şairlərdəndir. O, realist üslubda yazdığı şeir və poemalarında, eləcə də “Gümüşü pencək” adlı memuar xarakterli nəsr əsərində ümumbəşəri duyğuları, xalqının xoş sabahına, aydın gələcəyinə ümid və inam hisslərini əks etdirir. Bu şeirlərdən şairin lirizmi, atəşin yurd sevgisi boy verir. “Analar anası” dediyi, ancaq anadan da ulu sandığı, günəşdən nurlu, işıqlı bildiyi doğma yurdu, Vətəni üçün ürəyi nanə yarpağı tək əsir, üstündən heç bir qara yelin əsməsin, deyir:  
Deyirəm başından əsməsin külək
Nə yazım adına yaraşsın, ana!
Hər sətrim günəşin şüaları tək
O ağ saçlarına daraşsın, ana!
Yazım günəşsən? Nurlusan ondan!
Yazım ki, analar anasısan sən?
Ulusan ondan.
Haşım Tərlan Azərbaycan ədəbiyyatının bütün forma və janrlarından bəhrələnməyə səy göstərmiş, şeirin bütün vəznlərində qələmini sınamış, yaddaqalan əsərlər yaratmışdır. Bütün əsərlərində yaşadığı dövrün ədəbi salnaməsini yaratmış, daha çox gördüklərini, yaşadıqlarını, zülmü ərşə dirənən xalqının dərdini, problem və çətinliklərini nəzmə çəkmişdir. Bu əsərlərdə istiqlala, xalqın öz hüquqlarını, milli mənliyini, tarixi keçmişini dərk etməyə çağırış məqamları diqqəti cəlb edir. Hakimiyyətdə olan şovinist rejimin Azərbaycan türklərinə qarşı yeritdiyi milli ayrı-seçkilik, zorakılıq siyasətini əsərlərinin mövzusuna çevirən şair «Güloğlan» adlı şeirində sadə bir faktı qələmə alır. Gənc ata yenicə doğulmuş qız övladına Sevil adını qoymaq istəyir. Lakin qeydiyyat idarəsində başqa adların-Mənijə, Aqilə, Məhin təklif olunması və atanın qəti etirazına baxmayaraq uşağın doğum haqqında sənədində Mənijə yazılması təsvir edilir. Şair bu sadə hadisəni hakim rejimin Azərbaycan türklərinin ən adi insanlıq haqlarını pozması, milli ləyaqətinin alçaldılması faktı kimi ümumiləşdirir və bu duruma qarşı etirazını şeirin son misralarında: Mənijə yazıldı Sevilin adı, Amma hamı onu Sevil çağırdı, - deyərək əməllə bildirir. Şair Quzey Azərbaycanın musiqi konservatoriyası sayılan Qarabağın ermənilər tərəfindən işğal olunmasından da ağrı duyur, qədim oğuz yurdunun yadların tapdağı altında qalmasını qeyrətinə sığışdıra bilmir, düşmənlər qabağında özünü başı sərkili hiss edir. Bu acı qədərə vaysınır və: - Nə fərqi var Təbrizliyəm, Bakılıyam mən. Vətən dərdli öz şeirimin vəiliyəm mən. Qarabağın şux çiyninə qansızlar qonub.  Desəm yeri vardır, başı sərkiliyəm mən!- yazır. Şairin Süleyman Rüstəmin ölümü münasibəti ilə yazdığı, eləcə də Nəbi Xəzriyə həsr etdiyi şeirlərdə bu tendensiya izlənir. 1988-ci illərdən başlayaraq erməni qəsbkarlarının Qarabağda törətdiyi cinayətlər şairi qəzəbləndirir. O, çörəyi dizinin üstündə olan qəsbkar erməni vandallarına üz tutaraq: Torpağımda yer şumladız, Etdik min bir kərəm sizə, Süfrəmdə duz-çörək yediz, Qənim olsun süfrəm sizə,- deyir.
Haşım Tərlanın xalqına, türk millətinə, Turana böyük sevgisi duyğularını millətçilik axarına salmır. Əksinə, İran xalqlarının birliyinin son dərəcə vacib və əhəmiyyətli olduğunu vurğulayır və istər İranda, istərsə də dünyanın digər ölkələrində yaşayan, soyğunçu imperializmə və istismarçılara qarşı davamlı mübarizə aparan butun xalqları ürəkdən sevir, onlara dərin hörmətlə yanaşır. Şair tamamilə doğru mövqe-vətənpərvərlik və birlik mövqeyi tutur, milli məfkurəsinin diqtəsinə və ayıq mühakiməsinə əsasən şahlıq üsuli-idarəsini İranda şovinizm və millətçilik siyasətinin əsas amili kimi təqdim edir. O, “Vətənin ulduzları”, “Xuzistanlı partizan” və digər şeirlərində vətənpərvərlik və birlik, həmçinin beynəlmiləlçilik mövqeyindən çıxış edir. «Ərəb qanı» şeirində ərəblərin, xüsusən yəhidi millətçilərinin hər gün terrora məruz qoyduqları, uşaq, qadın, qoca demədən bomba yağışına tutaraq kütləvi şəkildə öldürdükləri, başına olmazın fəlakətlər gətirdikləri Fələstin xalqının dərdinə qalır:
Düşmənin mənim də düşmənimdir bil!
Dilimiz ayrısa, ocağımız bir.
Qoy insan cildinə girən İsrail
Bilsin dünya belə getməyəcəkdir.
İrlandiya Respublikasının milli qəhrəmanı Babi Sandaza yazdığı şeirdə, eləcə də ərəb xalqına ithafən qələmə aldığı «Ey ərəb» şeirində Haşım Tərlanın millilik ruhuna söykənən beynəlmiləlçiliyi özünü qabarıq şəkildə göstərir. Onun poeziyası mövzu dairəsinə, ideyalar aləminə, ictimai-siyasi pafosuna görə rəngarəngdir. Ənənəvi mövzular, bədii ümumiləşdirmə, insan şüurunun obyektiv gerçəkliyi onun yaradıcılığının ana xəttidir. 
Şair olmaq şərəfli, fəxarətli bir işdir. Ancaq ana dilinə yasaq qoyulmuş, əli-qolu bağlanmış, milli-mədəni hüquqlardan məhrum olunmuş bir xalqın şairi olmaq fərəhli olduğu qədər də kədərlidir. Kiçik yaşlı nəvəsinin fars dilində sərbəst danışdığı halda, ana dilində danışarkən çətinlik çəkməsi, kəkələməsi şairi kədərləndirir, rahatlığını əlindən alır:
Fars dilin tuti tək deyib, güləndə
Budaqdan budağa qonursan gülüm.
Bəs nəzin öz ana dilin gələndə
Dilin topuq vurur, donursan gülüm?
Poemaları. «Araz gülür» poemasında şair Arazın dili ilə nakam sevgi hekayətini qələmə almışdır. Poemanın əvvəlində eşqinə sədaqətini bildirən qız qəbir evinədək sevdiyini gözləyəcəyinə vədə verir. Lakin aşiq gənclərin, bütün xalqın taleyinə qara yellər əsir, sərhədlər bağlanır, qız Arazın o tayında, oğlan isə bu tayında qalır, arada isə tikanlı məftillər, silahlı sərhəd keşikziləri... Düz 30 il çəkir bu ayrılığın vüsala doğru uzanan yollarının qovuşması. Bu uzun illərin həsrətinə dözərək gözləyirlər. Şair həsrət yanğısını, bir ömür ayrılıq, hicran əzabını obrazlı şəkildə ifadə edir. Otuz illik ayrılıqdan sonra görüşən sevgililər təbii ki, zahirən dəyişmiş, illər öz sözünü demiş, zaman aşiqlərin üz-gözlərində və saçlarında izini qoymuşdu. Saçlarına qar ələnmiş can sirdaşının bu halına dözməyərək dilə gələn aşiq:
Ey taleyin  xəzan vuran, bu, sənmisən? 
Maral kimi boynun buran, bu, sənmisən? 
Baxışında o mənalı qovğa nədir? 
Yoxsa zülmə nifrətindən nişanədir?
Yox, sevgilim, şümşad kimi məğrur dayan     
-deyir və ilk məhəbbətini zülmə, həsrətin amansız yanğısına dözüb sinə gərməyə, dözümlü olmağa səsləyir. Bu, həm də məğrur şairin öz sevgisini ucada görmək istəyi idi... O, həsrətində yaşadığı Güney Azərbaycana, qardaşlarına qovuşduğu xoşbəxt anları və bütövlükdə həmin dövrü, 21 Azər inqilabından sonra Ana yurdun üzünün güldüyünü nəzmə çəkirdi. Bu, onun Arazla ilk görüşü idi. İllərdən bəri səbəbini bilə-bilə şairlərin «ayrılıq salmaq üstündə günahlandırdıqları» Arazın bu tənələrdən azad olmasına hamı kimi o da sevinir, çayla söhbətləşir və xatirində qalan hekayətlərdən birini danışmağı ondan xahiş edir. Özü isə hətta anaya, bacıya, oğula, bir sözlə doğmalarına deyə bilmədiyi ürək sirlərini Araza açıb söyləyir. Poemada Arazın etirafı daha maraqlı və obrazlıdır. Bu etirafın hər misrasında bir, yaxud iki istiarənin uğurla işlədilməsi şairin poetik ustalığının və orijinal metafora yaratmaq məharətinin göstəricisidir: 
Əzəl gündən üzüm ağdır, başım uca
Bu ellərə can demişəm quca-quca
Mən axıram, dincəlirəm Xəzərimdə
Mən axmasam yetim qalar Xəzərim də.
Çayların dənizlərə qovuşmasında böyük məna görən şair Arazın ona söylədiyi «Çoban oğlunun hekayəti»ndə məhz ayrılıq və həsrətdən doğan iztirab hisslərini qabartmağa nail olur. Əslində «Araz gülür» poemasında əsas qəhrəmanın hekayəti Haşım Tərlanın elə öz həyatıdır... Oxucu anlayır ki, Araz onun taleyindən, ürəyindən, canından keçir və şair öz taleyində böyük bir millətin faciəsini yaşayır.
Haşım Tərlanın yaradıcılığı sözlə lövhə yaratmaq, mənzərə çəkmək, psixoloji vəziyyəti ifadə etmək, əhvali-ruhiyyə, eləcə də, xoş ovqat yaratmaq məziyyətlərinə əsaslanır, əksər əsərlərində mənəvi-əxlaqi məsələlərə xüsusi diqqət yetirir. Elə buna görə də onun şeir və poemalarındakı bütün obrazlar, hadisə və situasiyalar vahid bir məntiqin, emosional fikrin axarında cəm olur, bütövləşir.
Yaradıcılığı ilə şəxsiyyəti bir-birini tamamlayan Haşım Tərlanın səmimi, kövrək, nisgilli, bəzən də qılıncdan kəskin şeirləri onun yaradıcılığı ilə şəxsiyyəti arasında heç bir ziddiyyətin olmadığının bariz təsdiqidir. Haşım Tərlanın «21 Azər və Pişəvəri» poeması onun yaradıcılığı, həm də şəxsiyyəti üçün xarakterik xüsusiyyətlər aşkarlayır. Vətənpərvər şair poemanı millətin fədai oğlu, Vətən mücahidi Seyid Cəfər Pişəvəriyə həsr etmiş, rəhbərə sevgi və ehtiramını bildirmişdir. O, qəddar zamanın ətəyindən tutaraq illərdən bəri qəlbində yaşatdığı arzunu gerçəkləşdirmiş, Xalqım, millətim,- deyə oduna şam tək yanan inqilab bahadırının “surətinə rəssam kimi cülvə vermişdir.” «21 Azər və Pişəvəri» poemasında  şair ictimai motivlərə üstünlük verərək psixoloji-məntiqi vurğu ilə oxucuda poetik əhvali-ruhiyyə yaradır: 
Rəhbərimiz qələm çəkdi on bir aya,
Dedi: - Azər körpü olsun al səhərə! 
İyirmi bir Azər günün saya-saya, 
Qızıl xətlə yazdı səni təqvimlərə.

İnsan var ki, ömür deyə günün saydı, 
İnsan da var, döyüşlərə səngər oldu. 
Bu insana döyüş yolu olmasaydı, 
Deyərdi ki, ömrüm-günüm hədər oldu.   
O, qabarıq formalardan qaçır, mühüm amillərə, poetik çalarlara daha çox üstünlük verir. Onun fəlsəfi-sosial mahiyyət kəsb edən əsərlərində giley-güzar dolu məqamlar da var. Ancaq bu məqamların özündə də mübarizlik-qarşı tərəflə mücadilə aparmaq, yenil-məzlik əzmi var. İnsanların dünyagürüşünə, həyat yaşantılarına lirik-fəlsəfi baxış H.Tərla-nın digər əsərlərində öz əksini tapır. Şair insan və vətəndaşlıq prinsiplərini, gerçəklik, maddi dünya haqqında düşüncələri özünəməxsus tərzdə oxucunun diqqətinə zatdırır. «21 Azər və Pişəvəri» poemasında məhz insan və vətəndaşlıq məsələsi, humanizm prinsipləri qabarıqdır.
       Haşım Tərlan sadə əməkçi ailəsində doğulub böyüdüyündən lap erkən yaşlarından, yeniyetməlik və gənclik çağlarından işləməyə məcbur olmuş, zəhmətə, əməyə alışmış, xalqın kasıb təbəqəsinin yaşayışını, həyat tərzini yaxından mğşahidə etmiş, dərdləri, qayğıları ilə tanış olmuşdur. Buna görə də ona daha yaxın, daha doğma olan bu təbəqənin həyat və yaşayışını nəzmə çəkmiş, əməkçi insanın sadə həyat tərzindən, saf mənəviyyatından ilham almışdır. “Toxucu qız və Savalan” poemasını isə şair incə bar-maqları ilə möcüzələr-gözəllik dünyası yaradan xalçaçı qızın başı qarlı Savalan dağı ilə mükaliməsi əsasında qurmuşdur. Toxucu qız Savalan dağına kədərli həyat hekayəsini nəql edir. Doğma yurdunda iş tapa bilməyən və maddi sıxıntılardan cəzanə gələn gənc oğlan- qızın nişanlısı toy etmək, ailə qurub vüsala yetmək üçün pul qazanmaq məcburiyyətində qalır və bu məqsədlə ayrılıq cövrünü gözə alaraq Tehrana yollanır. Sevgilisi isə xalça karxanasında çox cüzi əmək haqqı müqabilində işləməyə davam edir. Amma ağır zəhmətə tab gətirərək işini axsatmasa da, hicran əzabına dözməyə tabı çatmır. Həyatdan, acı günlərdən, kədərli taleyindən şikayətlənir, izin-izin ağlayaraq göz yaşlarını ürəyinə axıdır. Qızın halına Savalan dağı acıyır, göz yaşlarına dözə bilmir, dilə gələrək təsəlli verir. Hiddətlənərək daşürəkli namərd-lərə meydan oxuyur, çıxış yolunun isə birləşməkdə, haqq-ədalət yolunda qılınc çalıb mübarizə aparmaqda olduğunu bəyan edir. Yalnız o zaman öz haqqını alar, ədalət bərqərar olar, sən də əməyinin əsl haqqını alar və toxuduğun nəqşi-nigar xalıların, öz milli sərvətinin sahibi olarsan... «Toxucu qız» poemasında toxucu qızın Savalan dağına söylədikləri təkcə onun deyil, bu tip əmək müəssisələrində, xalça karxanala-rında çalışan bütün Güney Azərbaycan qadınlarının mövcud durumunu əks etdirir: 
Mən anadan olan gündən qara geymiş bəxtim mənim,
İş dəzgahı axşam-səhər olmuş xəvab rəxtim mənim.
                                Göz baxdıqca önümdəki işlərə, arqaclara.
Heyran qalır toxuduğum ceyran qaçan yamaclara.
Öz qanımla boyanmışdır toxuduğum qırmızılar.
Gözlərimin nurun aldı yaratdığım nəqşi-nigar.
İlmə çaldım axşam-səhər, dil açmadım dosta, yada,
Zəhmət çəkdim hünərimlə, dəsti-rəncim getdi bada.
Daş ürəkli zalım ərbab oğurladı sərvətimi,
Fəqət gündə beş qırana aldı mənim sənətimi.
Bu misralardan da göründüyü kimi, şair istismar olunan xalqının çətinlik və məhrumiyyətlərini sadə bir dillə, səmimiyyətlə qələmə ala bilmişdir.
Azərbaycan klassik ədəbiyyatında, eləcə də “Şərq ədəbiyyatının xarakterik cəhətlərindən, əsas məziyyətlərindən olan obrazları rəmzlərlə, alleqorik dillə danışdırmaq” üsulundan məhaətlə istifadə edən Haşım Tərlan «Şahin və simurq» poemasında təbiətin gözəl yaratdığı varlıqları-iki quşu qarşılaşdırır. Şair bu əsərdə “cəmiyyətdə mövcud olan, həlli zəruriyyət tələb edən məsələləri ön  plana çəkir, ikiüzlülük, riyakarlıq, lovğalıq, yersiz iftixar kimi cəhətlər kəskin tənqid edir.” Belə ki, şahin Qaf dağının zirvəsində ayaqlarından zəncirlənmiş bir simurq quşundan icazə istəyir ki, dimdiyi ilə zəncirlərini parçalayaraq onu azad etsin. Bu azadlığın müqabilində isə Şahin şərt qoyur ki, onu öz ağasının yanına ərməğan aparacaq. Ümid edir ki, ağasının Simurq quşundan xoşu gələcək və ona qızıldan qəfəs düzəltdirərək xoş günlər, rahat həyat yaşadacaq. Şirin dilini işə salaraq bu təklifə onu razı salmağa çalışır:
Yapdırar boynuna qızıldan qəfəs,
Alarsan ilk dəfə rahat bir nəfəs.
Gələr görüşünə canlar, böyüklər
Yaşarsan asudə, görərsən səmər, -
Lakin məğrur simurq onun niyyətini anlayır və qəzəblənir. Şahinə acıqlı-acıqlı baxaraq  ”ağac öz kökünün üstündə bitər” atalar sözünü xatırladır və kinayə deyir ki, qaynar həyatım sönsə, qolum-qanadım qırılıb yanıma düşsə, dünya gözümdə dar olsa, azadlığa həsrət qalsam da kimsənin qarşısında alçalıb ona bəndəlik etmərəm. Əlbəttə, “şair şirin vədlərə aldanan, əhd-peymanlarını unudub şöhrət və məqam üçün özünü savaqların ixtiyarında qoyan satqınlara öz nifrətini yetirir. Azadlığını əldən verməkdən, qızıl qəfəsə salınaraq kimlərinsə əlinin altında bəndəçilik etməkdənsə işgəncə altında qalmağı,” cismani əzab-əziyyət çəkməyi, mənən rahat olmağı üstün sayır: 
Ayağım zəncirdə, düşsəm nəfəsdən,
Xoşdur söylədiyin qızıl qəfəsdən.
Qafın kəlləsində olsa məskənim
                                   	Yaraşmır şanıma bəndəlik mənim.
Sən də get canların qulluğunda ol!
Ar oslun səninçun tutduğun bu yol.     

İxtiyar şairin hələlik son əsəri yurdunun tanınmış ziyalı və qəhrəman qadınlarına həsr etdiyi “Azərbaycan qadınları” poemasıdır. Bu poemada Məhsəti, Natəvan, Təbrizli Zeynəb Paşa, Koroğlunun Nigarı, Nəbinin Həcəri, Səttarxanın dəstəsində döyüşgən igid Telli Zəri, Milli Dövlət quruculuğu dövründə düşmənə qarşı əri ilə birgə səngərlərdə sonadək döyüşən qəhrəman Səriyyə, igid Mərziyə və başqaları da daxil olmaqla, doqquz Azərbaycan qadınının mübarizələrdə, çarpışmalarda keçən çətin həyatı və fəaliyyəti poetik sözün imkanları çərzivəsində əks olunur. 
 Nəsr yaradıcılığı. İran İslam İnqilabından sonra nisbətən yumşalmış sosial-siyasi ab-havaya nəzərən «İndi nisbətən azadıq və bundan bəhrələnməliyik», - deyən Haşım Tərlan acılı-şirinli xatirələrini qələmə aldığı «Gümüşü pencək» adlı əsərində bu azadlığın şirin dadından duyduğu fərəh və sevinc hisslərini dilə gətirir, eyni zamanda bəzən onun çox ucuzlaşdırıldığına da təəssüflənir... Gümüşü pencək adi pencək deyildi, azadlığına dəyişmişdi onu... Mağazaların birində görüb xoşladığı, baha olsa da, atasının ona aldığı pencəyin böyük bir siyasi maraqla əlaqələndiriləcəyini ağlına da gətirmirdi. Bir gün atası ilə bazara çıxan Haşım zəngin bir ağanın ərköyün oğlunun gözünə «pis görünür», daha doğrusu, Haşımın əynindəki gümüşü pencəyin «parıltısı» onun gözlərini qamaşdırır və atasından təkidlə həmin pencəyi almasını tələb edir... Münaqişə yaranır və onların polis idarəsinə aparılmaları ilə nəticələnir. Uzun çək-çevirdən sonra «mühacir» olduqlarına görə, lazım gələrsə, dövlətə xəyanətdə günahlandırılıb qazamata salınmaqla hədələnən ata-oğul düşdükləri polis idarəsindən çıxmaq xatirinə gümüşü pencəyi satmaq məcburiyyətində qalır, əvəzində isə nisbi azadlıqlarına qovuşurlar... Memuar tipli bu romanı şair xatirələri, gerçək həyatda etdiyi müşahidələr əsasında qələmə almışdır. 
Görkəmli ədibimiz Mirzə İbrahimov bu barədə yazırdı: «Elmi fikri, sağlam düşüncəsi, zamanın qabaqcıl ideallarını, insan ürəyinin və xalqın mənəvi aləminin uca hisslərini, ali məqsədlərini təsvir və tərənnüm Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yer tutur. Şairi, yazıçını belə əsərlər yazmağa ruhlandıran nədir? Hər şeydən əvvəl xalqa, həqiqətə məhəbbətdir, təmiz, saf insanlıq duyğusudur, vətənpərvərlik hissləridir! Cənub şairlərində bu hisslər, inqilabi yüksəlişlər dövrünün bu sərvətləri sinədən qopan od kimi alovlanır, işıq verir!»
Müxtəlif mövzularda yazdığı əsərlərdə Haşım Tərlanın yeganə qayəsi Vətən və xalqın azadlığı, tərəqqisi olmuş, yaradıcılığı boyu da bu amala, qayəyə sadiq qalmışdır. Ədib bu yolda mübarizəni hələ də davam etdirir. 

Ədəbiyyat:
1. Gümüşü pencək, Təbriz, 2004.
2. Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası, 4 cilddə, III cild, Bakı: “Elm” 1988.
3. Alovlu şerlər, Tehran, “Nopa” nəşriyyatı, 1358-1979. 
4. Durnalar gələndə, “Aftab”, Təbriz, 1997.
5. Yolçu yolda gərək, Təbriz, 2004.
6. İbrahimov M. Cənubdan səslər. Əsərləri, 10 cilddə. VII cild. – B: „Yazıçı“, 1981.
7. idrisheyderli.livejournal.com-internet saytı. 
8. Sabir Əmirov. Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatı (1941-1990-cı illər), B., “Elm”, 2000.
9.Sabir Nəbioğlu. Bu karvanın yolu Güneyədir, Bakı, “Nurlan”, 2007, s. 
10. Ali Qafqasiyalı. İran Türk Ədəbiyyatı Antolojisi, 5-ci ciıld, Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum – 2002.
11.Füzuli Əsgərli. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının mərhələli inkişafı.-Bakı, ADPU nəşriyyatı, 2009.
12. Rəhim Əliyev, “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi, B.,2008 

Kitabları
1.Alovlu şerlər, Tehran, “Nopa” nəşriyyatı, 1358 (1979). 
2.“Araz gülür”, Təbriz, 1378, (1999)
3. Durnalar gələndə, “Aftab”, Təbriz, 1377 (1998).
4.“Gümüş pencək”, “Nəşri-Firuzan”, 1386 (2007), 2000 nüsxə.
5. Yolçu yolda gərək, Tehran, 1383 (2004)
6.Zirvədə günəş”, Tehran, 1388 (2009).